© 2001

'De eerste revolutie in tweehonderd jaar'
de Volkskrant, Buitenland, 1 september 2001
Van onze correspondent Philippe Remarque

Het is zeven uur en zoals elke ochtend sinds acht augustus verzamelen zich op het schoolplein in Crostwitz meer dan honderd mensen om te demonstreren. Sommigen zijn in klederdracht gekomen, anderen zwaaien met blauw-wit-rode vlaggen.

Sorbische taalgebied

Dan betreedt een schoolklasje het plein. Onder luid applaus gaan de tienjarige kinderen met hun ouders het schoolgebouw binnen. Een protestlied klinkt uit de luidsprekers. In het Sorbisch, een Slavische taal die verwant is aan het Tsjechisch en Pools.

De Sorben zijn in opstand gekomen. Uit angst dat hun taal uitsterft. Want het Sorbische volk, een Slavische minderheid die zich eeuwen voor de Duitsers vestigde in het zuid-oosten van Duitsland, telt nog maar zestigduizend mensen. En het Duits rukt op.

'Ik sta hier elke dag, omdat het mijn plicht is tegenover mijn voorvaderen en mijn kinderen', zegt een vrouw met een Sorbische muts met lange sleep op haar hoofd. 'De maat is vol voor ons. Als we ons nu niet verzetten, vergaat het ons op een dag als de Sorben in het noorden', zegt Handryj Brezan, een schoorsteenveger met zes kinderen.

De Sorben rond Cottbus zijn zo geassimileerd, dat ze geen Sorbische scholen meer hebben. Maar hier in het zuiden, in het gebied tussen Bautzen (Budysin) en Hoyerswerda (Wojerecy) ligt het land van de katholieke Sorben die hun taal, tradities en Slavische karakter het beste hebben bewaard. De mensen lezen de Serbske Nowiny, de winkels hebben er Sorbische namen en bij de bakker groeten ze met het traditionele 'Geloofd zij Jezus Christus'.

In Crostwitz (Chroscicy), een dorp dat idyllisch tussen de heuvels van de Oberlausitz ligt, is 90 procent van de inwoners Sorbisch. 'Maar wij Sorben krimpen, dat beleven we heel bewust', zegt schoorsteenveger Brezan. 'Vroeger zaten de grenzen tenminste mooi dicht, maar nu gaan de jonge mensen weg.' Zoals overal in de voormalige DDR zoeken jongeren wegens de hoge werkloosheid werk in het rijkere West-Duitsland. Daar ontmoeten ze een Duits meisje en stichten een gezin waar het Sorbisch een ondergeschikte rol speelt.

Want alle Sorben spreken perfect Duits. Zodra er een Duits kind in de buurt is, wordt het Sorbisch verdrongen. 'Dat gaat heel snel', waarschuwt een moeder. Daarnaast kijken ook de Sorbische kinderen Duitse televisie. De Sorben in Duitsland hebben met hetzelfde gevaar te kampen als de Bretons in Frankrijk en de Friezen in Nederland.

Daarom hangen ze zo aan hun laatste overgebleven scholen. In Crostwitz waren dit jaar voor het eerst minder dan twintig leerlingen voor de vijfde klas, de jongste klas van de middelbare school. Volgens de schoolwet van de deelstaat Saksen moeten de leerlingen dan naar andere scholen in de omgeving, waar het Sorbisch niet zo prominent is. Dat betekent dat de middelbare school in Crostwitz binnenkort zal verdwijnen.

De ouders van de zeventien vijfdeklassers weigerden. Ze organiseerden een 'ondergrondse' vijfde klas voor hun kinderen, waar gepensioneerde Sorbische leraren en studenten vrijwillig les geven. Van het ministerie in Dresden kregen ze een dreigbrief, waarin van geldboetes werd gesproken. Als ze deze week hun kinderen niet naar een andere school sturen, moeten die een jaar overdoen. 'Maar wij zijn niet bang. Dat is bluf', zegt een moeder.

De Sorben grijpen niet naar de wapens. Ze leven al eeuwen lang vreedzaam met de Duitsers samen, altijd als een kleine minderheid. Maar tot burgerlijke ongehoorzaamheid zijn ze bereid. 'Chroscan Zbezk 2001' (Crostwitzer opstand 2001) staat op de buttons die ook sommige kinderen in de schoolbankjes van de illegale vijfde klas dragen.

'Ik had dit niet verwacht, we waren altijd zo gehoorzaam. Het is de eerste Sorbische revolutie in tweehonderd jaar', zegt Jurij Brezan, een 85-jarige Sorbische schrijver, die op een paar kilometer van Crostwitz in een landelijke villa woont. Hij is een beroemdheid in Duitsland, zijn romans zijn in 25 talen vertaald, ook in het Nederlands.

Brezan heeft in de jaren dertig een paar jaar in de Gestapo-gevangenis gezeten omdat hij had geprotesteerd tegen de anti-Sorbische politiek van de nazi's. Die verbanden Sorbische geestelijken en leraren naar andere gemeenten en verboden de taal. Himmler had een plan in de la liggen voor de deportatie en tewerkstelling van dit 'minderwaardige' Slavische volk. Door de oorlog werd het nooit uitgevoerd.

In de DDR kregen de Sorben veel rechten. Hun taal en folklore werden gestimuleerd, omdat het Oost-Duitse regime zich graag van zijn humane kant wilde laten zien. Brezan was prominent in de schrijversbond maar raakte in onmin toen in de jaren zestig onder minister van Onderwijs Margot Honecker de Sorbische taal opnieuw werd benadeeld.

In de herenigde bondsrepubliek Duitsland genieten de Sorben alle rechten. Maar Brezan protesteert weer, door les te geven aan de illegale vijfde klas in Crostwitz. 'Het is ongelooflijk dat het democratische Duitsland nu toeziet en zelfs helpt te doen waar twee dictaturen niet in slaagden.' De Saksische regering begrijpt volgens hem het belang van de school voor de Sorben niet.

Volgens de schrijver is de situatie van de Sorben 'slechter dan ooit in de geschiedenis'. Door de grote DDR-bruinkoolmijnen in het gebied verdwenen niet alleen tientallen Sorbische dorpjes, maar ging ook de assimilatie met de Duitsers sneller. Nu zijn er 'voor het eerst meer Sorbische graven dan kinderen' en zit de jeugd uren voor de Duitse televisie. 'Als het zo doorgaat, zijn er spoedig geen Sorbische boeken meer.'

Maar Brezan en de andere Sorben koesteren hoop. Voorspelde Maarten Luther niet al dat er over vijftig jaar geen Sorben meer zijn? Jan Nuck, voorzitter van de Domowina, het Sorbische politiek-culturele orgaan, onderhandelt met de Saksische minister van Cultuur over een compromis in de schoolstrijd. De regering is bang concessies te doen, omdat dat de Duitsers in de deelstaat benadeelt, die ook protesteren tegen schoolsluitingen in hun dorpen.

'Maar voor een minderheid gelden niet dezelfde regels. Bij ons gaat het om het overleven van een volk', zegt Nuck, die zich beroept op de Sorbenwet in Saksen. 'Voor zeldzame diersoorten worden speciale bruggen over snelwegen aangelegd. Maar als een taal uitsterft, wat verliest de wereld dan? Misschien nog wel meer.' Vanuit de hele wereld krijgt de Domowina steunbetuigingen. De Tsjechische premier Zeman maande kanselier Schröder onlangs de minderheidsrechten in Duitsland te respecteren.

De rebelse ouders in Crostwitz voelen zich gesteund. Op het schoolplein wordt de demonstratie zoals elke ochtend afgesloten met een Sorbische hymne. Kinderen, stoere jongemannen en oude vrouwen zingen samen: 'God gij hebt de Sorben geleid en beschermd. Blijft voor ons een vaste haven, ook als de boze krachten ons willen schaden.'